02page_img_01

Miško Šuvaković
SISTEM ZERO

MITOLOGIJA I POLITIKA POTROŠNJE, ENTROPIJE I PRAZNINE U UMETNIČKIM RADOVIMA MILANA ATANASKOVIĆA

PRISTUP POZICIJI ZERO

Živimo u epohi u kojoj umetnik nema nijednu invarijantnu potporu, vrednost, uverenje, ideologiju, politiku, poetiku. Između umetnosti i kulture ne postoje čvrste granice. Sa sigurnošću ne možemo reći da li je kultura postala mimezis umetnosti ili je umetnost izgubivši svoju izuzetnost postala još jedna od moćnih produkcijskih mašina razmene i potrošnje kulture. Rušenje Berlinskog zida, bombardovanja Sarajeva, pokolji u Ruandi ili razaranje WTC-a u Njujorku izgledaju kao scene sa filmova ili televizijskih reportaža koje kao da su već viđene pre nego što su se dogodile u našoj realnosti. Ne postoji nijedna sigurna uporišna tačka i zato umetnik odlučno prelazi sa strategije znaka (poverenja u svet u kome deluje) na taktike označitelja (nulte pozicije sveta u kome nema poverenja, nema sigurnosti, nema izvesnosti). Umetnik simulira (oponaša, modeluje, rekreira, ponavlja, preuzima) procese potrošnje, entropije i praznine kao bitne i prepoznatljive tragove-kôdove realnosti sa kojom direktno i doslovno radi ovde u Beogradu na kraju XX i početkom XXI veka. Tu izuzetnu situaciju Milan Atanasković naziva POZICIJA ZERO i uspostavlja sopstveni NULTI SISTEM, SISTEM ZERO.

ZERO SISTEM Atanasković konstruiše paradoksalno kao ‘ostatak’ potrošnje, entropije i praznine, ali i kao sistem ponude proizvoda koje treba upakovati i prezentovati u tržišnom sistemu umetnosti i kulture. SISTEM ZERO, istovremeno, jeste drastični, subverzivni i kritični ostatak ostatka u svetu bez uporišta i obraćanje tom istom svetu kroz smišljeni, marketinški i ubrzani dizajn zavođenja. On nudi savršenu i atraktivnu amabalažu za uzorke Pakla svakodnevice.

POZICIJA ZERO je prava pozicija epohe suočenja poznog kapitalizma sa tranzicijskim postsocijalizmom i, obratno, tranzicijskog postsocijalizma sa poznim kapitalizmom. Reč je o umetnosti u kojoj otpor kritičkog i podatnost zavodljivog bivaju povezani u mrežu ponude robe (umetničkog dela za potrošnju – jezovito uživanje, perverzno uživanje u sopstvenoj užasnutosti). Milan Atanasković jeste “ulični diler” plodova pakla koji živimo u našoj postsocijalističkoj svakodnevici 80ih i 90ih godina XX veka i prvih godina XXI veka.

Umetnost ZERO SISTEMA jeste taktika a ne kreacija. Njegove realizacije (dela: objekti, instalacije, situacije) bave se potrošnjom, entropijom i prazninom kroz komunikacione kanale koji remete, opiru se i poništavaju smisao komunikacije i posedovanja umetnosti. Umetnik pokazuje da prelazi sa poetike-kreacije na dramatičnu strategiju-taktiku ponašanja, delovanja i razaranja zatečene realnosti. On deluje u tradiciji dišanovskog ready made-a, mada njegovi ready made-i nisu anestezija, nisu neutralnost, nisu indiferentnost – oni jesu otelotvorena scenografija ili medijsko dizajniranje pakla svakodnevice. Umetnik postaje neka vrsta delatnika u kulturi koji kulturu dovodi u one oblike koje društvo skriva, potiskuje, sažima, prekriva i čini normalnim, svakodnevnim, običnim. POZICIJA ZERO jeste pozicija raskrivanja perverznih mašina normalnosti svakodnevice.

Najstrašnija perverzija nije ono drugo, strano ili zabranjeno, već ono naše normalno, zakonomerno i prirodno koje skriva pravu prirodu poludelih označitelja. Iza ponuđenog smisla on (Atanasković) pokazuje fundamentalne mreže besmisla. Sva pažnja, imaginacija, eros stvaraoca ili lukavost dizajnera, urednika ili umetnika-kapitaliste je usmerena na otvaranja bezdana besmisla koji upravlja svakim gestom, svakim trenutkom, svakom grimasom i situacijom “svakodnevne smislenosti” sveta (umetnosti, kulture, društva).

Tehnike kojima se ZERO SISTEM uspostavlja su:
– kolaž grubih a-semantizovanih tragova realnosti svakodnevnog društva i kulture proizvodnje, razmene i potrošnje u procepu između društvene baze i nadgradnje,
– montaža slika (masovne kulture, medijske kulture, intimnog života, sfere industrijske proizvodnje ili informacijskih produkcija) semantizovanih i posredovanih slika realnosti svakodnevnog društva i kulture u procepu između društvene baze i nadgradnje, odnosno, javnog i privatnog (kao javnog i kao privatnog),
– pred-naučno, naučno, post ili para-naučno indeksiranje, klasifikovanje i arhiviranje tragova realnosti u izuzetnim prostorima (arhivima, azilima, sondama) svakodnevice.

Zapravo, Atanasković razvija i primenjuje karakterističnu hibridnu i heterogenu strategiju, a to je da:
1. taktike nauke (popularne, lažne, prave i visoke) produkuju istinu (za njega istina ima strukturu fikcije),
2. taktike medijske regulacije i deregulacije javnosti (doxe) produkuju masovnu politiku svakodnevice (produkuju svakodnevnu realnost), i
3. taktike umetničkog elitizma, a to znači kôdiranja besmisla kao simptoma smisla, žive kao pijavice/paraziti na telu društva.

On taktike nauke, medijske regulacije/deregulacije i umetničkog elitizma povezuje u mapu zastupanja svog kritičnog i simulacijskog utapanja u svet. Njegovo utapanje u svet je istovremeno kritičko i apologetsko. Utapanjem u svet on svet svojim gestovima suočava sa granicama estetike, politike, života, tela, organizacije ćelija u organizam, telo, instituciju. Njegova umetnost biva zavedena i uvedena u igru uživanja u besmislu, na kome se temelji svaki društveni korisni (veliki, bitni) smisao.

UMETNIK U DOBA POSTSOCIJALIZMA

Milan Atanasković je rođen u Beogradu 1961. godine. Završio je Fakultet likovnih umetnosti (1981-86) u Beogradu, na pariskom Beaux-aru (klasa za crtez V.Velickovica) boravio 84/85 i na beogradskoj umetničkoj sceni se pojavio sredinom 80ih godina, u vreme dominacije eklektičnog i postistorijskog postmodernizma. Stekao je solidno akademsko slikarsko (osnovne studije) i skulptorsko (postdiplomske studije) obrazovanje. On je umetnik koji se pojavljuje na umetničkoj sceni u vreme poznog socijalizma, kada represija totalitarnog sistema slabi i umetnik se suočava sa svim mogućim svetovima (putuje na Zapad, biva informisan tu u Beogradu, otkriva popularnu kulturu i masovno uživanje u potrošnji). Umetnik 80ih, pre svega, biva suočen sa postmodernističkim fascinacijama, potrošačkom, masovnom i medijskom kulturom. Takođe, to je umetnik koji deluje u društvu koje potresaju političke borbe između politika birokratskog aparatusa socijalizma, disidentskog nacionalizma/nacionalsocijalizma i obećavajućih liberalnih otvaranja velikom Zapadnom svetu i njegovim blagodetima potrošnje i užasima regulacije i deregulacije svakodnevice. To je vreme, misli se na pozne 80e godine, kada započinju i ekonomske krize… kada inflacija i siromaštvo stvaraju atmosferu iz koje će nastati ex-jugoslovenski građanski ratovi 90ih godina. U to doba, kao i danas, u Srbiji nema umetničkog tržišta. Umetnik je ili izdržavano lice, beskućnik ili osoba koja radi različite beznačajne poslove da bi preživeo.

Atanasković je fasciniran moćima masovne kulture i svoje delovanje, koje je paralelno umetničkoj produkciji, usmerava ka vođenju institucija masovne kulture kao što su disko klubovi (1982-1992) i od 1992. postaje suvlasnik i urednik televizijske kuće ART TV. Njegova pozicija u kulturi je trostruka:

(i) on je umetnik koji je izvan samog sveta umetnosti i u njega ulazi spolja iz sveta masovne kulture kao povlašćeni ali marginalni delatnik,

(ii) on je radnik u kulturi i vlasnik sredstava za proizvodnju u masovnoj kulturi iz koje izlazi i interveniše u svetu umetnosti, i

(iii) on, zapravo, kao većina zapadnih/američkih neokonceptualnih umetnika 80ih i 90ih deluje u dvostrukosti primene taktika masovne kulture u visokoj umetnosti i izvođenju ponašanja iz svetova masovne popularne kulture u svetu elitne visoke umetnosti – njegovo delovanje jeste delovanje zasnovano na inverzijama statusa i ponašanja umetnika.

Kako je njegovo delovanje i u visokoj elitnoj umetnosti i u popularnoj medijskoj umetnosti nastalo u doba velikih kriza, građanskih ratova i procesa tranzicija socijalizma u liberalni kapitalizam, on radi sa samim mehanizmima tranzicije (obrt stvarnog ili fikcionalnog kapitala u robu kulture i obrt fantazama umetnosti u produkte masovne kulture). Njegov rad je cinički jer se identifikuje sa ulogama (neokonceptualnog umetnika, vlasnika nocnih lubova i TV stanice) i svaku ulogu u njenoj doslovnoj transparentnosti razobličava kroz indeksiranja sopstvenih introvertnosti i ekstrovertnosti. On jeste to što igra (izvodi na sceni javne kulture) i on je uvek ono drugo (odloženo, asimetrično, marginalno, tajanstveno) u odstupanju, potrošnji, klizanju, skrivanju i egzibicionističkom demonstriranju simultanosti ranjivosti umetnika i izražene kapitalističke opsesije moćima i novcima. Njegov cinizam na njegovom sopstvenom telu demonstrira “klasnu borbu” između kulture i umetnosti.

02page_img_02

UMETNIČKA DELA
STRATEGIJE I TAKTIKE “NULTOG SISTEMA”

Istraživanja i delovanja u umetnosti i kulturi Milana Atanaskovića ukazuju na razvoj umetničkih taktika od umetnosti eklektičnog postmodernog figurativnog slikarstva preko umetnosti ambalažnog i objektnog klasifikovanja entropijskih tragova kulture, do instalacija i sistemskog umetničkog i para-naučnog (science-art) rada (istraživanja) na SISTEMU ZERO (potrošnja, entropija i praznina).

Njegova rana dela (1984-85) su nastala u maniru transavangarde i neoekspresionizma, a bile su mu bliske i procedure grafita ili prenosa estetike grafita u slikarstvo. Njegova sklonost ka trošnom, sirovom, potrošnom, entropijskom se otkriva i u tadašnjim slikama: realizuje ih na grubom platnu (stara šatorska krila) bez rama, pri čemu su figure prazne – markirane konture ljudskog tela sa fantazmagoricnim ponekad devijantnim dodacima. To su dela za koja je bitna psihodelija, travestiranje, homoerotizam, demonologija, urbana potrošnja prepoznatljivih znakova masovne kulture (na primer stripa, grafita, reklama).

Atanasković, zatim, započinje da radi objekte, oko 1986. koji nastaju konstrukcijom ili dekonstrukcijom elemenata, podsklopova i ostataka industrijskih proizvoda (mašina, mehanizama). Ta dela su trošna, u isto vreme moderna i arhaična, neekspresivna, hladna, otuđena i u svojoj ponovljivosti umnožavajuća. On je simulirao metastaze ljudskog tela u industrijskim-mašinskim telima. Ukazivao je na njihovu trošnost, obesmišljenu funkcionalnost. Ovim radovima je koncipirao kontekst istraživanja u domenu industrijske arheologuije.

Svet industrije (proizvodi, prostori, institucije, procesi) postaju okviri njegovog preispitivanja aktuelnosti i entropije modernog i postmodernog društva. On deluje između “brisanih tragova” baze i nadgradnje (proizvodnje i potrošnje) društva.

Atanaskovićevi radovi sa instalacijama (od “Melanholije” iz 1986. do “Modula” iz 2001.) se zasnivaju na dva postupka:
(a) na pronalaženju provokativnog prostora i/ili njegovog karakteristicnog reprezenta – objekta (ispražnjenog ili istrošenog industrijskog prostora, javnog enterijera koji postaje mimezis prostora industrijske arheologije i uvođenja neočekivanog prostornog uzorka/sonde/modula u kontekst), postupnom talozenju materijala i
(b) na postavljanju karakterističnih uzoraka (industrijski proizvedenih modula, alata industrije, simuliranih nefunkcionalnih uređaja ili sistema, laboratorijskog ili svakodnevnog posuđa koje je ispunjeno neuobičajenim sadržajima / tekućinama, tvarima, mrtvim organizmima, otpacima, krvlju…) koji razaraju očekivani utisak prostora i zbunjuju, šokiraju ili provociraju gledaoca.

Prostor i uzorci grade mikro-ekološki ambijent koji nudi atmosferu istrošenosti, entropije, raspadanja, truljenja, korozije, kancerogenih metastaza, napuštenosti, otuđenosti, bezfunkcionalnosti, arbitrarnosti, sugerisane ali odložene ili zaboravljene agresije, straha, virusa, samoće, zaraze, trovanja, zagađenosti… Na primer, “Negovanje korozije” (2000.) je instalacija koju čini niz od sest izgorelih ormana za opremu iz jedne u požaru uništene fabrike.

U tim razorenim i nagorelim ormanima on postavlja brutalne pornografske slike žena i njihovih izvrnutih vagina, posude sa amputiranim kancerima materice, jednu staru bundu od astragana, sitne predmete erotizovanog, medicinskog ili nejasnog porekla i funkcije.

Reč je o ateističkoj i materijalističkoj apokalipsi… gde više nema “strašnog suda” već samo tragova “od” tragova ispražnjenog industrijskog sveta u kome su ispražnjeni objekti u središtu – na mestu subjekta. Atanasković postaje neka vrsta umetnika koji traga za ikonama apokalipse praznine sveta. On simulira svet pobesnelog Maxa postsocijalizma. Na primer, “Zero objekat” (2001.) je prazna i nedovršena betonsko čelična konstrukcija jednospratne zgrade u industrijskoj zoni Beograda koja je proglašena za umetničko delo. Ta građevina je arheološki uzorak nedovršenosti i odloženosti, praznine i nefunkcionalnosti. Ta zgrada je sasvim nova, a već je potrošena, lišena funkcija i smisla. Drugim rečima, zgrada je postala arheološka prošlost – pre nego što je završena i iskorišćena. Atanasković pre-uzima praznine iz realnog života i centrira ih kao umetničko delo koje indeksira funkcije i pojavnosti kulture.

Ovakva vrsta radikalnog nihilizma i fascinacije groznim je moguća u velikim industrijskim gradovima koji nakon završetka industrisjke ere počinju da odumiru, moguća je u zemljama Trećeg sveta gde se sprovodi neplanska i kolonijalna industrijalizacija ili u državama realnog socijalizma (Istočnog bloka iz doba hladnog rata) koje su izgubile svoje funkcije i smisao postojanja u aktuelnosti nakon pada Berlinskog zida. Ova umetnost je fatalna i razorna, nihilistička i beznadna… ona pokazuje kako se ljudska emocija i ljudski razum suočavaju sa sopstvenom dovršenošću, trošnošću, beztemeljnošću, decentriranošću i potrošenošću.

“Modul” (2001.) je kontejner na točkovima u kome žive radnici na gradilištu. Atanaskovićev kontejner je napušten i pohaban, u njemu umetnik realizuje arhiv užasa konstruišući, aranžirajući i dizajnirajući svet fantazmatskih pseudo naučnih klasifikacija predmeta i uzoraka smrti, bolesti i raspadanja. Kontejner premešta po gradu i ostavlja ga na različitim mestima. Jedna od pozicija u Beogradu je bila ispred Narodnog muzeja čime je realizovan sablasni odnos muzeja kao “azila” za vrednosti jedne kulture i modula kao “azila” za tragove i uzorke užasa svakodnevice te iste kulture. Ponuđen je odnos vrednosti i antivrednosti. Na nekom ćosku vas potpuno neočekivano, može sačekati prizor sublimiranog strašnog lica globalnog sveta, užasa i usamljenosti, ivica ponora u koji lako možete i sami pasti. Njegova umetnost nije umetnost u kojoj se uživa, već umetnost kroz koju se prolazi u užasnom grču, bolu, napetosti i očekivanju iznenadnog udara usred lica. Ovo je umetnost korozije, izlučevina, virusa, mrtvih tela, političkih kombinacija, ekonomskih igara, ostataka i svakako, SISTEMA ZERO.